เมื่อร่างกายไม่เหมือนเดิม ความท้าทายของ “ภาวะโรคหลายโรค”
ในวัยสูงอายุ การมีโรคประจำตัวมากกว่า 1 โรคเป็นเรื่องปกติ เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ ไตเสื่อม และข้อเข่าเสื่อม ซึ่งอาจส่งผลกระทบซึ่งกันและกัน หากขาดการจัดการที่เหมาะสมอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนรุนแรง เช่น หัวใจวาย หรือภาวะไตล้มเหลว
“Multimorbidity” หรือ ภาวะโรคหลายโรค จึงกลายเป็นหนึ่งในโจทย์สำคัญของการดูแลผู้สูงอายุยุคใหม่ ที่ไม่เพียงรักษาโรค แต่ต้องดูแล “ทั้งคน” อย่างรอบด้าน
ความเสี่ยงของภาวะโรคหลายโรค
- ภาระยาหลายชนิด (Polypharmacy) – ผู้สูงอายุบางรายต้องกินยาเกิน 5 ชนิดต่อวัน ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อผลข้างเคียง และการโต้ตอบของยา
- อาการซ้อนทับกัน – บางโรคมีอาการคล้ายกัน เช่น เหนื่อยง่าย อ่อนแรง ทำให้การวินิจฉัยซับซ้อน
- การฟื้นตัวช้ากว่าปกติ – เพราะระบบภูมิคุ้มกันและกล้ามเนื้อเสื่อมลง
- ภาวะซึมเศร้าหรือหมดกำลังใจ – เกิดจากการรักษายาวนานหรือการจำกัดกิจวัตรประจำวัน
กลยุทธ์การดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะโรคหลายโรค
1. การดูแลแบบองค์รวม (Holistic Care)
การรักษาควรครอบคลุมทั้งกาย จิตใจ โภชนาการ และสังคม โดยให้ความสำคัญกับ “คุณภาพชีวิต” มากกว่าการรักษาเฉพาะโรค
ตัวอย่าง: ดูแลผู้ป่วยเบาหวาน–ไตเสื่อม ควบคุมระดับน้ำตาลพร้อมวางแผนโภชนาการให้เหมาะกับไต
2. การจัดการยาอย่างปลอดภัย (Medication Review)
- ตรวจสอบรายชื่อยาทั้งหมดโดยแพทย์หรือเภสัชกรผู้สูงอายุ
- หลีกเลี่ยงการใช้ยาซ้ำ หรือยาที่มีฤทธิ์ต้านกัน
- จัดยาแบบ “กล่องแบ่งมื้อ” และสอนผู้ดูแลให้สังเกตผลข้างเคียง
3. กายภาพบำบัดและกิจกรรมบำบัด
การเคลื่อนไหวเป็นหัวใจสำคัญของการฟื้นฟู
- ฝึกเดิน–ทรงตัว ป้องกันการหกล้ม
- ยืดเหยียดเพื่อคลายข้อยึดติด
- ใช้กิจกรรมบำบัดช่วยฝึกสมอง ฝึกความจำ และการทำกิจวัตรประจำวัน
4. การดูแลโภชนาการอย่างเหมาะสม
- ลดโซเดียมและน้ำตาล
- เพิ่มโปรตีนคุณภาพดี เช่น ปลา เต้าหู้ ไข่
- ดื่มน้ำให้เพียงพอ ยกเว้นผู้ป่วยโรคไตที่ต้องจำกัดน้ำ
- รับคำปรึกษาจากนักโภชนาการผู้สูงอายุ
5. การสนับสนุนด้านจิตใจและครอบครัว
- เปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุมีส่วนร่วมในการตัดสินใจรักษา
- จัดกิจกรรมสันทนาการหรือกลุ่มเพื่อนผู้สูงอายุ
- ให้คำปรึกษาทางจิตวิทยาเมื่อมีภาวะซึมเศร้า
บทบาทของศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ
ศูนย์ผู้สูงอายุเช่น The Senior มีทีมสหวิชาชีพ แพทย์ พยาบาล นักกายภาพ นักโภชนาการ และนักกิจกรรมบำบัด ทำงานร่วมกัน เพื่อวางแผนดูแลเฉพาะราย ลดความซ้ำซ้อนของยา และป้องกันภาวะแทรกซ้อนในระยะยาว
สรุป
“ภาวะโรคหลายโรค” ไม่ได้หมายความว่าผู้สูงอายุจะต้องอยู่กับโรคตลอดไปอย่างทุกข์ทรมาน หากมีการดูแลแบบบูรณาการ มีแผนการรักษาเฉพาะราย และการสนับสนุนที่เหมาะสม ก็สามารถ “อยู่กับโรคอย่างมีคุณภาพชีวิต” ได้ในทุกวัน